Shenime per shkelqimin dhe renien e Europes

Në këto ese gjejmë edhe një kritikë të shkencës historike, që u paraprin risive dhe qasjes së të famshmes Shkollë e Analeve. Pamjaftueshmëritë e Historisë nuk janë thjesht një subjekt shkollaresk, por një sfidë politike e rëndësisë kryesore, sepse ushqimi i politikës janë pikërisht kujtimet, mitet dhe idhujt.

Mirëpo “fenomenet e ngadalta” thelbësore (që do t’i studiojnë më vonë Braudel dhe Labrousse) mbeteshin të panjohura nga Historia, që frymëzohej veçse nga modeli kalorsiak. Por Historia, nën trysninë e hapjes së botës, e ndryshon nocionin e ngjarjes që shndërrohet e vërshon mbi të papriturën.

Çështja e madhe e Valéry-së është globalizimi. Që në vitet 30 ai vëren implikimet e tij. “Asgjë s’do bëhet më pa u përfshirë krejt bota”, thotë ai. Nuk mundet që në politikë të mendojmë me mitet e së shkuarës, sepse efektet e ndryshimit të niveleve luajnë një rol të rëndësishëm. Sidomos “koha e botës së mbaruar po fillon”, tokat e banuara janë zbuluar, njerëzit jetojnë në një ndërvarësi në shkallë botërore. Historia nuk mund të jetë më ajo e linjave paralele.

Tashmë “asnjë arsyetim ekonomik nuk është i mundur. Ekspertët gabohen”. Politikanët u ngjajnë gjithnjë e më shumë spekulatorëve të bursës. (Ç’profeci! A nuk bëhet sot politika nëpër agjencitë e përcaktimit të riskut financiar?)

Valéry e kish kuptuar atë që do ndodhte sot, si pasojë e rishpërndarjes së prodhimit kapitalist në shkallë botërore, e logjikës së dumpingut, të transferimeve të teknologjisë. Qysh me mbarimin e Luftës së Parë botërore, Valéry shikon se si Europa nuk do të zërë më në botë vendin që kish patur: ajo “aspiron të qeveriset nga një komision amerikan. Në atë kohë, europianët e mendonin ende veten si qendra e botës.

Valéry mendon se në epokën moderne po hyjmë tek e ardhmja duke u sprapsur. Ai vetë diti ta kuptojë këtë. Të tjerët nuk e dëgjuan, siç ndodh zakonisht me mendjet e mençura.